Czerwiec 1989 – czerwiec 2019

TRANSFORMACJA USTROJOWA W POLSCE PO UPADKU KOMUNIZMU – PRÓBA BILANSU

Rok obecny ma znaczenie symboliczne. W lutym minęło trzydzieści lat od chwili obrad „Okrągłego Stołu” w czasie którego spotkała się ówczesna grupa rządząca państwa socjalistycznego z opozycją. Obrady i późniejsze wydarzenia rozpoczęły w Polsce szeroko rozumianą transformację, która dotknęła niemal każdej dziedziny życia. Warto przy tej okazji zaznaczyć że 30. rocznica wyborów 4 czerwca 1989 roku, decyzją samorządowego Komitetu Organizacyjnego, odbyła się w Gdańsku pod nazwą „Święto Wolności i Solidarności”.

Podkowa świętuje

W wydarzenia rocznicowe żywo włączyły się wszystkie podkowiańskie instytucje: Miasto Ogród Podkowa Leśna, Centrum Kultury i Inicjatyw Obywatelskich, Towarzystwo Przyjaciół Miasta Ogrodu Podkowa Leśna, Miejska Biblioteka Publiczna im. P. Gojawiczyńskiej, Szkoła Podstawowa im. Bohaterów Warszawy, Podkowiańskie LO nr 60, Szkoła Podstawowa im. Św. Teresy, Stowarzyszenie Podkowa Sportowa, LGD Zielone Sąsiedztwo.

Transformacja ustrojowa

W wielu dziesięcioleciach po drugiej wojnie światowej, Polska ze względu na uwarunkowania polityczne i swoje położenie geograficzne nie uczestniczyła wspólnie z innymi krajami zachodnimi w rozwoju ekonomicznym i społecznym Europy[1].  Przełomowym wydarzeniem stał się rok 1989, kiedy to po wielu negocjacjach i polemikach rozpoczęto obrady „okrągłego stołu”, które toczyły się w dniach od 6 lutego do 5 kwietnia. Po raz pierwszy w dziejach realnego socjalizmu władza uznała istnienie legalnej opozycji, która uzyskała prawo udziału w wyborach do Sejmu i nowo powołanego Senatu. Przewidziano utworzenie urzędu prezydenta, wybory do Senatu miały był całkowicie wolne. Władza jak pokazały wydarzenia z 4 czerwca 1989 r. poniosła w wyborach druzgocącą klęskę. W sierpniu Sejm powołał na stanowisko prezesa Rady Ministrów Tadeusza Mazowieckiego. W następnych miesiącach postanowiono przywrócić tradycyjną nazwę państwa: Rzeczpospolita Polska i jako jego godło orła w koronie.  Był to znak nowych czasów zamykających 45 letnie dzieje Polski Ludowej[2]. W tym artykule chciałbym spróbować podsumować miany, jakie zaszły w okresie transformacji w Polsce  po 1989 roku [3].

Zaraz po zwycięstwie obozu „Solidarności” Polska weszła na drogę transformacji, której celem była gruntowna modernizacja państwa.  Przemiany w Polsce dokonywały się w trzech wymiarach: polityczno-ustrojowym, gospodarczo- ekonomicznym oraz społeczno- kulturalnym. Można również przyjąć podział transformacji w Polsce na cztery etapy. Pierwszy to czas euforii społecznej po wyborach obejmujący lata 1989-1990, drugi to czas przejścia starego ładu do historii oraz spadek optymizmu społecznego, obejmujący lata 1991-1994.  Trzeci okres przypada na lata 1995-1998 i jest to czas wyważonych opinii, z przewagą zadowolonych z funkcjonowania demokratycznego systemu. Okres czwarty zapoczątkowany w 1999 r. wielkimi reformami strukturalnymi, oraz wejściem Polski w struktury międzynarodowe, trwa do dziś i charakteryzuje się spadkiem zaufania społecznego do polityków [4].

Transformacja polityczno-ustrojowa polegała na zniesieniu monopolu partii komunistycznej PZPR i przechodzeniu od państwa autorytarnego do państwa demokratycznego. W latach dziewięćdziesiątych, wraz z uchwaleniem małej konstytucji w 1992 r. rozpoczęto prace nad nową konstytucją. Uchwalenie konstytucji III  Rzeczpospolitej w 1997 r. zostało poprzedzone referendum i było ukoronowaniem okresu transformacji ustrojowej. Polakom zadano pytanie:

Czy jesteś za przyjęciem Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej uchwalonej przez Zgromadzenie Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r.

Do urn udało się 12,1 mln osób, czyli 42,9% uprawnionych. Nieznaczna większość, bo 53%, opowiedziała się za przyjęciem nowej ustawy zasadniczej[5], która stała się fundamentem działania państwa. Zgodnie z rozdziałem pierwszym do podstawowych zasad ustrojowych zalicza się: zasadę demokratycznego państwa prawa, zasadę sprawiedliwości społecznej, zasadę zwierzchnictwa Narodu, zasadę unitarnej (jednolitej) formy państwa, zasadę trójpodziału władzy, zasadę pluralizmu, zasadę subsydiarności. Dopełnieniem konstytucji  było przywrócenie zasad funkcjonowania samorządu terytorialnego. Na mocy ustawy z marca 1990 r. przywrócono gminy jako jednostki samorządu lokalnego, a powiaty i województwa na mocy ustawy z 1998 r. o wprowadzeniu 3-stopniowego podziału terytorium państwa. Polska podzielona została na 16 województw. Od 2002 r. wójt burmistrz, prezydent miasta wybierani są w wyborach powszechnych[6].

Nowa polityka zagraniczna

Modernizacja kraju to też zmiany w polityce zagranicznej, a szczególnie otwarcie się Polski na Zachód. We wrześniu 1991 roku uregulowano stosunku polsko-niemieckie poprzez podpisanie traktatu o sąsiedztwie i przyjaznej współpracy. Nowe państwo uregulowało też stosunki ze Stolicą Apostolską, poprzez podpisanie i ratyfikowanie (1993-1998 r.)  zerwanego przez komunistów w 1945 r. konkordatu.

Diametralnej zmianie uległy również  stosunki polsko-rosyjskie. Na początku lat dziewięćdziesiątych dążono do likwidacji zależności od ZSRR (potem Rosji). Symbolem stał się 1993 r. kiedy Rosja wycofała ostatnie jednostki armii z Polski. Stosunki z Kremlem są do chwili obecnej określane są mianem „chłodne”. Problemem w relacjach okazuje się historia, oraz sprawa gazociągu na dnie Bałtyku[7].

Ogromnym sukcesem dyplomacji  polskiej, było przyjęcie Polski do Paktu Północnoatlantyckiego (NATO). Proces przystępowania rozpoczęto już pierwszych latach po upadku komunizmu. Po likwidacji Układu Warszawskiego (1991 r.) i rozpadzie ZSRR, władze w Polsce uznały, że sojusz jest jednym z niezbędnych filarów bezpieczeństwa i w 1992 r. sformułowano dążenie do uzyskania pełnego członkostwa w NATO. Po okresie negocjacji  12 marca 1999 r. Polska została przyjęta w poczet państwa sojuszu. Kilkanaście dni po przystąpieniu, sojusz rozpoczął interwencję w Kosowie. Do powołanych w czerwcu 1999 r. sił KFOR Polska wysłała ponad 800-osobowy kontyngent. Polscy żołnierze brali też udział w misji stabilizacyjnej w Bośni i Hercegowinie w ramach misji działającej w latach 1996-2004 i złożonej z 21 państw NATO i spoza sojuszu.

Gospodarka – stabilizacja, denominacja

Transformacja w sferze gospodarki i ekonomii to proces przejścia od systemu nakładczo- rozdzielczego (panującego w krajach demokracji ludowej) do wolnego rynku. Doniosłe zasługi w tej dziedzinie przypisane zostały Leszkowi Balcerowiczowi, który w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych przeprowadził szereg reform w ramach tzw. „Planu Balcerowicza”. Strategicznym celem programu była stabilizacja gospodarki, zmniejszenie hiperinflacji, wewnętrzna wymienialność złotówki, zaprzestanie praktyki dopłacania przez państwo do wytwarzanych produktów, kontrolowana polityka monetarna, i utrzymanie stabilnego kursu walut oraz prywatyzacja. Skutkiem powyższych ustaw oraz prowadzonej w późniejszym okresie restrykcyjnej polityki Narodowego Banku Polskiego i licznych prywatyzacji było znaczne obniżenie inflacji, uwolnienie złotówki, spory wzrost gospodarczy, względna stabilizacja sytuacji gospodarczej. Doniosłym wydarzeniem, była również  reforma pieniężna z 1995 r. (denominacja złotego w stosunku 1:10000). Plan Balcerowicza realizowały z niewielkimi zmianami wszystkie rządy z obozu Solidarności, jak i przez koalicję z SLD-PSL z 1993 r. oraz AWS-UW od 1997 r.

Modernizacji Polski nie można sprowadzać tylko do wprowadzenia instytucji demokratycznych i reform gospodarczych. W latach 1998/1999, koalicja AWS i UW rozpoczęła cztery reformy w państwie: wspomnianą terytorialną, ochrony zdrowia, ubezpieczeń społecznych oraz oświatową. Reforma służby zdrowia decentralizowała system ubezpieczeń zdrowotnych i wprowadzała Kasy Chorych(od 2004 r. Narodowy Fundusz Zdrowia), czyli regionalne lub branżowe instytucje podpisujące umowy
o finansowaniu z zakładami opieki zdrowotnej. Od stycznia 1999 r. rozpoczęła się również, reforma systemu ubezpieczeń społecznych. Wcielono w życie jedną z podstawowych zasad nowego systemu, a mianowicie to, że część składki na ubezpieczenia społeczne płaci pracownik, a część pracodawca. Nowy system wsparty został na trzech – obowiązkowych i dobrowolnych – filarach.

Edukacja

Ważne zmiany zaszły również w edukacji. W Polsce po transformacji oprócz szkół  państwowych (publicznych) stworzono po 1990 r., niepaństwowe szkoły społeczne taką szkołą jest Podkowiańskie Liceum nr 60, które w tym roku obchodzi w trzydziestolecie swojej działalności. Do września 1999 roku pierwszym etapem kształcenia w Polsce była ośmioletnia szkoła podstawowa, po której można było ubiegać się o przyjęcie do szkół ponadpodstawowych: średnich ogólnokształcących lub średnich zawodowych. Zgodnie z reformą oświaty, oprócz zmian programowych, wprowadzono również nowe typy szkół: sześcioletnią szkołę podstawową, trzyletnie gimnazjum, szkoły ponad gimnazjalne: trzyletnie liceum profilowane, czteroletnie technikum, szkołę zawodową o okresie nauczania 2-3 lata oraz dwuletnie liceum uzupełniające i trzyletnie technikum uzupełniające (dwa ostatnie typy szkół przeznaczone były dla absolwentów zasadniczej szkoły zawodowej). Zgodnie z założeniami obecnej reformy edukacji, która wchodzi w życie przywrócono ośmioletnią szkołę podstawowa, po której można było ubiegać się o przyjęcie do szkół ponadpodstawowych: średnich ogólnokształcących lub średnich branżowych.

Polska wchodzi do Unii Europejskiej

Według mnie dopełnieniem transformacji na wyżej wymienionych płaszczyznach jest wejście Polski w struktury Unii Europejskiej w 2004 r. W ramach Unii Polska otrzymała, zabezpieczenie bezpieczeństwa zewnętrznego, oraz szanse rozwoju edukacji w ramach funduszy europejskich.

Wyniki głosowania w skali kraju to 77% ZA i 23% PRZECIW przy frekwencji 59%.       

   Źródło: Państwowa Komisja Wyborcza

Transformacja polityczna i ekonomiczna zmieniła strukturę społeczeństwa polskiego. Pojawili się przedsiębiorcy, rosła liczba specjalistów od nowych technologii. W pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych dobre pomysły torowały drogę do kariery w świecie biznesu. Konkurencja na wolnym rynku, oraz bankructwa wielu firm państwowych, nie radzących sobie w nowej rzeczywistości oznaczało wzrost liczby bezrobotnych. Wejście polski do Unii Europejskiej, oraz zmiany ostatnich lat spowodowały podniesienie standardu życia Polaków. Trzeba jednak pamiętać, że wyżej opisywane płaszczyzny transformacji miały swoje ujemne strony. Budowa instytucji demokratycznych oraz przemiany w świadomości społecznej są źródłem postaw społecznych. Dość wyraźna chwiejność elektoratu pozostają główną cechą życia społecznego i politycznego.

Uwolniona kultura

Jednym z wielu aspektów polskiej transformacji są również przemiany kulturowe. Stwarzały one wiele nowych możliwości, pokazywały nowe drogi i rozwiązania, a jednocześnie wymagały zreformowania punktu widzenia dotyczącego tego jak tą kulturę tworzyć i rozpowszechniać, bowiem doświadczenia lat osiemdziesiątych w których to funkcjonował alternatywny obieg, w nowych warunkach okazały się nieprzydatne. Od tego momentu zaczęła się głęboka przemiana zarówno w sferze wartości jak i wzorów kulturowych oraz w modelach tworzenia i upowszechniania kultury[8].

Zniesienie monopolu państwa w kulturze, polegało podobnie jak w wyżej wymienionych dziedzinach,  na uwolnieniu jej od decyzji odgórnych, wydawanych przez różnego rodzaju funkcjonariuszy, którzy często nie mieli z kulturą wiele wspólnego. W latach dziewięćdziesiątych  uchwalono pierwsze akty prawne, które dotyczyły decentralizacji kultury, oraz ustawy które na samorządy terytorialne, nakładały  nadzór nad placówkami kulturalnymi i polityką kulturalną[9]. W rezultacie uniezależnienia się kultury od państwa nastąpił dynamicznie przebiegający proces jej pluralizacji. Kultura zaczęła spełniać wymogi różnych grup społecznych, zaczęła odpowiadać zróżnicowanym potrzebom ludzkim.

Zakończenie okresu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej,  i powstanie suwerennej trzeciej Rzeczpospolitej oznacza nowy etap w historii Polski.  Przystępując do podsumowania, należy mieć na uwadze doniosłą rolę przemian, które dokonały się w ostatnim trzydziestoleciu we wszystkich dziedzinach życia. Można śmiało stwierdzić, że proces trwa  nadal, a Polska i Polacy wykorzystali, swoją szansę, choćby poprzez otwarcie się na inicjatywy w ramach Unii Europejskiej. Wprowadzone zmiany potrzebują czasu, aby ich wyniki były widoczne. Proces ten jest dla nas trudny, ale konieczny gdyż podniesie on poziom życia i będziemy się zrównywać z krajami Europy Zachodniej. Dlatego uważam, że Rzeczpospolita powinna zadbać o to, aby być postrzeganą jako stabilny i konstruktywny partner.

Zarysowana problematyka dotycząca transformacji w Polsce w okresie po „obradach okrągłego stołu” jest tematem bardzo obszernym, należy jednak zaznaczyć, że sprawa badań nad wieloma zagadnieniami z historii najnowszej Polski, pozostaje nadal tematem otwartym.

Paweł Włoczewski
historyk wicedyrektor Podkowiańskie LO nr 60

 

Bibliografia:

Prasa:

-„Gazeta Wyborcza” 1991, 2007, 2008.

-„Polityka” 1997.

Opracowania

-Dudek A., Pierwsze lata III Rzeczpospolitej 1989-2001, Kraków 2002.

-Friszke A., Losy państwa i narodu 1939-1989, Warszawa 2003.

-Lis T., Co z tą Polską? , Warszawa 2003.

-Roszkowski W., Najnowsza historia Polski 1914-2004, Warszawa 2004.

Społeczeństwo i polityka podstawy nauk politycznych, praca zbiorowa pod red. K. A Wojtaszczyka i W. Jakubowskiego, Warszawa 2007.

-Milczanowski A., Bezpieczeństwo państwa i obywateli, w: Polska 1989-1999. Próba bilansu, praca zbiorowa pod red. Arkadiusza Kaweckiego i Krzysztofa Kowalczyka, Szczecin 1999.

-Włoczewski P., Od strajków sierpniowych do wolności, w: „Staszowskie zeszyty popularno–naukowe” nr 5, Staszów 2007.

-Żaryn J., Czy wyszliśmy z komunizmu?, w: Polska 1989-1999. Próba bilansu, praca zbiorowa pod red. Arkadiusza Kaweckiego i Krzysztofa Kowalczyka, Szczecin 1999.

Inne:

– www.socjologia.ath.bielsko.pl/prace/kultura4.pdf

– http://www.pkw.gov.pl

Przypisy:

[1] W. Roszkowski, Najnowsza historia Polski 1914-2004, Warszawa 2004, s. 122-347; A. Friszke, Losy państwa i narodu 1939-1989, Warszawa 2003, s. 105-395.

[2] Dudek A., Pierwsze lata III Rzeczpospolitej 1989-2001, Kraków 2002, s. 21-50; P. Włoczewski, Od strajków sierpniowych do wolności, w: „Staszowskie zeszyty popularno–naukowe” nr 5, Staszów 2007, s. 77-83.

[3] Z okazji obchodów dwudziestolecia obrad „Okrągłego Stołu” w Gazecie Wyborczej ukazał się cykl artykułów opisujących transformację ustrojową oczami społeczeństwa, zob.: „Moje 20 lat wolności”,  Gazeta Wyborcza  nr. 44, 50, 56/ 2009.

[4] Społeczeństwo i polityka podstawy nauk politycznych, praca zbiorowa pod red.  K.A. Wojtaszczyka i W. Jakubowskiego, Warszawa 2007, s. 1189-1190;  A. Dudek, Pierwsze lata III Rzeczpospolitej 1989-2001, Kraków 2002, s. 25-75.

[5] Są to oficjalne dane z referendum ogólnokrajowego, które odbyło się 25 maja 1997 r. Referendum zatwierdziło podpisaną 2 kwietnia 1997 r. ustawę zasadniczą. Wyniki referendum zob.:  http://www.pkw.gov.pl

[6] Społeczeństwo i polityka…, s. 1198- 1245.

[7] A. Milczanowski A, Bezpieczeństwo państwa i obywateli, w: Polska 1989-1999. Próba bilansu, praca zbiorowa pod red. Arkadiusza Kaweckiego i Krzysztofa Kowalczyka, Szczecin 1999, s. 23-28.

[8] J. Żaryn, Czy wyszliśmy z komunizmu?, w: Polska 1989-1999…,  s. 11-14; T. Lis, Co z tą Polską? , Warszawa 2003, s. 154-160.

[9] USTAWA z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. Nr 162, poz. 1568).

Miasta i Ogrody

No Comments Yet

Comments are closed

Redakcja

redakcja@miastaiogrody.pl

Wydawca

stowarzyszenie@miastaiogrody.pl

Składki i darowizny

 38116022020000000367219228 MBank